Message:

Security Code:

Name:

Lexim i një poetike të kujtesës – Writer
Lexim i një poetike të kujtesës

Brikena Smajli

BOTA, SEGMENT BOTËPERCEPTIMI

Qenia njerëzore jeton e zhytur dhe e përthithur në botë dhe, në këtë jetesë, lipset një hap i madh mënjanimi fizik dhe mendor për të kundruar e reflektuar. Atëherë procesi i të menduarit, në skajet e një rrethi veprimi, në shmangie të botës ku jeton, bëhet në vetvete një proces botëkrijimi. Të shkruarit është i tillë, ai është i rrënjosur në kujtesën dhe përfytyrimin. Një pjesëmarrje e menduar, kundruese dhe përjetuese e vetë shkruesit vihet në punë dhe mendja njerëzore fiton përmasë, qenësohet. Në këtë hap cilësor të mendjes lipset besuar në një mbamendje të kujtesës dhe të mendjes njëkohësisht, proces i cili vijon në vazhdimësi, në sajë të nxitjeve dhe motiveve të ndryshme të vëna në punë nga shkrimtari, i cili, me kalimin e kohës, ka mësuar huqet e kësaj ngjarjeje mendore dhe di se si të hedhë dritë aty ku ka errësirë.

Rijetimi, ripërjetimi dhe shkrimi i kësaj kujtese, si qenësi është në fakt burgu-kujtesë për të cilin flet në krye të herës autori, Stefan Çapaliku, në romanin e tij autobiografik “Secili çmendet simbas mënyrës së vet”.

Të lexuarit përballet me zhytje në kujtesë dhe në ndërtimin strukturor të tij, mbamendjen e kujtesës dhe të mendjes subjektive në zhvillim e recepton sipas disa ngjarjeve shenjuese dhe domethënëse që përbëjnë toponiminë metaforike të narrativës së romanit.

E para është kujtesa vetë, si ngjarje dhe si qenësi, ku autori risjell, nëpërmjet copërave të copëtuara të saj, autorin-fëmijë dhe burgun që shndërrohet në kujtesën si burg, prej të cilës në mënyrë të natyrshme, lojcake dhe plot vrull jetësor rrëfimtari nis të shtjellojë kujtesën, lirinë dhe të vërtetën. Emocionaliteti, përfshirja dhe mungesa e foljeve, të tekstit eliptik përbën lirizmin më mbresëlënës të rrëfimit. (Gjuhësisht teksti i faqes së parë të romanit nuk përmban asnjë folje, veç emra dhe mbiemra.) Ky është një emërtim emocional i botës dhe prezantimi i parë i saj: Unë, Mama, Daja…dhe Burgu.

Pra, kujtesa ime fillon me një burg. Dikur më dukej e tmerrshme. Si mund të ishte pikërisht burgu fillimi i kujtesës për një njeri?! Por ja që ndodh. A s’është kujtesa një burg? E tash mendoj se jam me fat…

KUJTESA SI QENËSI

“Me kujtue”, nuk domethënë “me kthye” në vëmendje diçka të humbur për të gjetur një hallkë që diku mungon. Kujtesa në vetvete, sidomos në procesin e shkrimit, është njëkohësisht e ripërtërirë dhe e rindërtuar në të tashmen, duke ndërmendur fijet e mendimit që përshkohen nga e shkuara e afërt, për t’u projektuar me një vetëdije qenësuese për të ardhmen. Pa këtë vetëdije qenësuese “të kujtuemit” nuk e kryen funksionin e vet.

Shkrimi i një romani me në qendër të shkuarën e afërt shqiptare, për të cilën shoqëria e sotme e ka të nevojshme të shkruhet nga pikëpamja e qasjes dhe e reflektimit, këtu kthehet në një të tashme të vazhdimësisë, e cila vjen natyrshëm dhe ushqyese me të tashmen tonë të ditëpërditshme. Në roman mund të ndjesh se kjo ndodh diku, pas perdes, qysh se bota për të cilën rrëfehet ka personazhet e vet realë të cilët edhe nuk e kanë të shndërruar emrin e tyre të vërtetë, qoftë edhe për arsye letrare. Kujtojmë që Stephan Dedalus ashtu si edhe shkruesi i këtij romani autobiografik kanë të njëjtin emër, por ndërsa i pari dëshmon ato që provoi në lëkurën e tij autori Joyce, me një shpërndërrim letrar mozaiku të drejtpeshuar në mendje të një të vërtete që tejkalon në kohë dhe hapësirë vetë Joyce-n, i dyti mbetet të dëshmojë të vërtetat e një autori, i cili bart letërsinë dhe historinë në emrin e vërtetë të tij dhe pret kohën të dëshmohet në letërsi, duke mbetur po aq fantastik sa edhe i vërtetë në rrëfim. Pikërisht për këtë koha paraqitet me copëtimet e veta në roman si: kohë e veprimit dhe e ngjarjes, kohë e refleksionit dhe e ndërmendimit, kohë e përjetimit dhe kohë e habisë që mbetet pezull. Vetë rrëfimi i copëtuar kështu fiton dinamikën e vet të natyrshme, si një histori që nuk është plotësisht e shterrur, as e njohur dhe as e thënë…

Vetë rrëfimtari, i zhytur në kohë, kumton ngjarjen/ ngjarjet si përjetim. Ky është edhe pikëshikimi prej nga nis rrëfimi retrospektiv i romanit si dhe pika e drejtpeshimit prej nga autori dhe rrëfimtari-fëmijë fillojnë dora-dorës perceptimin dhe ripërjetimin e përmasës së botës, e cila rrëmbushet me njerëzoren e saj në çdo ditë të rrëfyer në të. Unë, Mama, Daja …vijon të qenësohet me njerëz të tjerë… Ata, Shtëpia me njerëzit e saj, shkolla me mësuesit e bashkëmoshatarët, mëhalla me banorët e saj, lagjia, qyteti – Shkodra, Bota.

Prej këndej fillohet edhe perspektiva e leximit të kujtesës, njëkohësisht një “Rrno për me tregue” e brezit, jo nëpërmjet mendjes së mirorganizuar dhe të pjekur të një të rrituri, por nëpërmjet shqisave dhe syve të habitur të një fëmije-djalosh, që përthith botën me sy, mendje dhe zemër.

Kujtesa, e emërtuar në krye të herës, si burg nga rrëfimtari vijon të shpërfaqet gjatë ripërjetimit –rrëfim si një ardhje në dritë e ngjarjeve që bart burgu-kujtesë, një çlirim si dhe shkrimi vetë i këtij romani; dhe vetë zhvendosja nga errësira në dritë, krahas çlirimit dhe shkrimit që sjell, bart si qenësi themelore të saj të vërtetën.

“E vërteta do t’ju bëjë të lirë” ( Gjoni, 8: 31-32) “njeriu duhet të guxojë që të jetë krejtësisht vetvetja. (Kierkegaard)”, – shkruan autori në faqet e fundit të romanit dhe kjo tingëllon si një pikëmbërritje qëllimesh dhe të vërtetash që ai duhet të shfaqë, prej burgut të kujtesës, duke qenësuar e përbrendësuar këtë nëpërmjet shkrimit. Kujtesa, liria dhe e vërteta janë edhe tre konceptet dhe përmasat me të cilat autori do të përmasojë botën në lidhje me kujtesën dhe njeriun. Në fakt, romani autobiografik të cilit autori i drejtohet si lloj letrar, ka ngërthyer këtu një periudhë jete dhe kohe për të cilën vështrimi restrospektiv dhe kujtesa është e nevojshme për të bërë përpara.

Këtë vëmendje merr edhe fjalia e sugjeruar biblike “E vërteta do t’ju bëjë të lirë” ( Gjoni, 8: 31-32) e cila ngjan jo aq e bashkëlidhur drejtpërdrejt me tekstin në roman. Ajo në retrospektivë dhe perspektivë të leximit ndërtekstual dhe sugjerues, sidomos, në qasje me veprimin narrativ të shembjes së kompanjelit të kishës françeskane, apo edhe në vetë emrin e rrëfimtarit-fëmijë ofron paralele domethënëse, duke e vendosur edhe rrëfimtarin në rolin e një dëshmitari (martures) i cili, për rrjedhojë, prandaj edhe duhet të dëshmojë të vërtetën, madje edhe ta bartë, me gjithë subjektivitetin e qenies.

KISHA – TELEVIZORI

Ardhja e televizorit në një shtëpi qytetare shkodrane në vitet 60’ të shekullit të kaluar shërben si një tjetër strukturë narrative e romanit. Para, gjatë dhe pas, pikëzon autori romanin e tij, duke sugjeruar një prerje zhvillimore në narrativën antropologjike e sociale të qytetit, e cila lipset sjellë ndër mend si një paratekst edhe para, gjatë dhe pas Krishtit…por në invers, përderisa edhe ky zhvillim narrativ, strukturor bashkëlidhet me shembjen e kompanjelit së kishës françeskane, si strukturë narrative, pikërisht në natën kur televizori hyn në shtëpi si diç e huaj, e çuditshme dhe e re.

Në fakt, kjo përkon antropologjikisht me një deformim të mënyrës së të jetuarit e të ekzistuarit të qytetarëve: një shkëputje me forcë prej përjetimit dhe ekzistimit tradicional të qenies njerëzore nëpërmjet institucionit të kishës dhe zhytjen e tij, fundosjen nga rrafshi i jashtëm sociologjik, në një diçka të ngjashme me një strukje në shpellën – shtëpi, e cila edhe pse nuk e humb në marrëdhënien ndërnjerëzore, madje edhe strukturat vertikale të përjetimit dhe të ekzistencës, përkon me një deformim të konceptimit të lirisë, rrjedhimisht, vetë strukturat vertikale të përjetimit dhe të ekzistencës copëtohen, thyhen dhe paraqiten brenda shtëpisë-shpellë në një mozaik kryeneç e të çmendur të jetës së deformuar të qytetit. Në këtë marrëdhënie të re krahasimi Kishë – televizor është një strukturë e fshehur e endjes narrative të romanit, kjo sepse, nëse qenësia njerëzore ka një vertikale tradicionale që përbën thelbin e ekzistimit të vet dhe institucioni i kishës me ndërtimin e vet arkitekturor, por edhe me ritualin që përuron, e bart; vetë televizori, masmedia, shtëpia është një strukje horizontale e përjetimit, mbijetimit të çastit të ditë-për-ditshëm.

Në këtë pikë të rrëfimit marrin vëmendje pikat koordinative: jashtë-brenda, poshtë-lart, njeriu-vetja-tjetri, e dukshmja – e padukshmja. Konvencionaliteti dhe emërtimi kthehen në vlerë rrëfimi reflektiv, si një toponimi simptomash të deformimeve të qytetit dhe qytetarëve të tij. E tillë paraqitet çmenduria e tij…me të jetuarit pa u vënë re…edhe këto kanë të bëjnë qoftë me burgun real, qoftë me atë të përgjithshmin, në strukjen mbylljen e detyruar dhe pikëshikimi nga rrëfimtari fëmijë-djalosh është e vetmja mënyrë që kjo gjë të dali në dritë, prej shtëpisë-kishë apo shtëpisë-kujtesë-burg.

Të vërtetat dëshmohen me veprim dhe me kujtesë dhe vëmendja ndaj kujtesës është qenësore qoftë në marrëdhënie me shkrimin, si një proces i mendjes krijuese, qoftë në marrëdhënie me shoqërinë, si proces retrospektiv e katarsis. Këtu kujtesat si ngjarje të rijetuara edhe një herë risillen në përshtjellimin e tyre jetik, si nje tërësi nyjëtimesh të bashkëlidhura ligjërimesh të ndërfutura të cilat riqenësojnë deformimet… nuk ka kujtesa negative, veç ngjarje që përthithen rishmëzi prej syve të habitur të rrëfimtarit fëmijë, i cili kundron, konstaton dhe përjeton…

ÇMENDURIA – QYTETI

Romani sillet e përsillet rreth një nyjëtimi që të dëshmojë çmendurinë e gjithësecilit, sipas mënyrës së vet apo të vetë rrëfyesit, por kjo prapë bie trajektores së dëshmimit të vërtetë, aq sa shndërrohet sa hap e mbyll sytë në të vërtetën e shumëkujt që ka jetuar këtij qyteti të ashtuquajtur “të çmendur” (po simbas mënyrës së vet), dhe ky dikushi të takojë pikë për pikë personazhet që ka ndeshur edhe vetë, madje si një kthim në shtëpi, të gjejë mes rreshtash jo vetëm ato më të çmendurit, sipas mënyrës së vet të këtij qyteti të çmendur, por edhe të afërmit e vet, madje edhe nje vetje hipotetike…pjesë e këtij ansambli autentik të çmendurish. Në këtë pikëshikim, romani është roman i dashurisë për qytetin, Shkodrën, plagët, deformimet e saj, kujtesën dhe të vërtetave, si një purifikim përtëritës…

Në njërën anë kjo është një “rrno për me tregue” dhe, nga ana tjetër, është një vështrim përpara si një dashuri për jetën, një gazmend i natyrshëm i etjes për të, një botë që përthithet syve të çuditur prej një bote që çmendet përditë e çmendet ende sot. Kujtesa është burgu me të cilin përballet njeriu që në fillim të vetëdijësimit të tij dhe nëse ai nuk do të ketë forcën dhe ndershmërinë e kthimit të kokës prapa, për të dëshmuar çfarë ka ngjarë, me vetëdije e ndershmëri të njëmendtë, ajo mund t’i kthehet në një jetë burg, ku kujtesa, duke qenë e shkuara që zgjatet në vazhdimësi, do të jetë pambarimisht e tillë,…dhe pa vetëdijen e njëmendtë të jetuesit të tij.

Por për autorin dhe rrëfimtarin rrëfimi është një segment kohor i vetëdijësimit se “njeriu duhet të guxojë që të jetë krejtësisht vetvetja.” (Kierkegaard), ky është segmenti kohor i dëshmimit, madje edhe i çlirimit, lirisë. Kjo është pika në të cilën autori na sugjeron të mbërrijmë…si një refleksion përmbyllës i ngjarjes. Për autorin si edhe për vetë rrëfimtarin, nuk ka liri dhe vërtetësi, pa e kthyer kujtesën në kohë të jetuar, vetë dëshmimi i saj është një ecje përpara dhe një frymim i vërtetë i jetës…e pikërisht kjo përfillet si letërsi. Atëherë e vërteta dhe letërsia bashkëlidhen me njëra-tjetrën… në natyrshmëri e liri.

KUR SHKRUHET PËR TË VËRTETAT?

Distanca kohore nga koha e ngjarjes me kohën e rrëfimit i jep shkruesit mundësinë e drejtpeshimit të tij, i cili formësohet e riformësohet si një kohë e vërtetë në letërsi. Rëndom e përmendim distancën kohore të kumtimit të eposit homerik, për të përligjur edhe vetë këndvështrimin të Homerit në epos, si për të trupëzuar në vepër edhe një reflektim njëmend të vërtetë, që i tejkalon të vërtetat e ditëpërditshme, madje edhe letërsinë e shkruar pas Luftës së Dytë Botërore, kërkojmë ta kundrojmë nga ky drejtpeshim të vërtetash e vetëdijesh, refleksioni për të cilën ka filluar ka kohë. Shkrimi i një letërsie, që të dëshmojë, jo në mënyrë thjesht dokumentare të vërtetat e veta, qoftë kjo edhe nga pikëpamja e brezit, është një proces i cili ka filluar në letërsinë shqipe, por ndërsa në memuaristikën letrare, kjo lloj letërsie është shkruar nga këndvështrimi i të burgosurit, përjetimi dhe ripërjetimi i një shkrimi prej një brezi “të burgosurish të lirë”, numëron sot vepra që lipset të marrin vëmendje të veçantë në studimet letrare dhe më gjerë, në drejtim të këndvështrimit të së kaluarës së afërt, në zhvillimin e shprehësisë së një poetike të kujtesës në letërsi, në vetëdijen që qenëson kjo pastaj në strukturat e mendimit. Mund të tërheqim vëmendjen kështu për “Vajzat me çelës në qafë” të Lindita Arapit, “Tenxherja” e Agron Tufës, “Gjumi mbi dëborë” i Ridvan Dibrës, “Epika e yjeve të mëngjesit” dhe “Vezët e thëllëzave” të Rudi Erebarës, “Kulla e mishit” dhe “Histori eskatologjike” të Arben Dedjes. Në këto vepra në prozë shkruhet përjetimi i një brezi që jetoi ndërmjet një diktature, duke shënuar përfundimisht individët përjetues, me vulën e saj. Në këtë pikë këto vepra përpiqen të sjellin nëpërmjet kundrimit dhe një vështrimi të vërtetë e reflektues të vërtetat e brezit dhe të japin ndihmesën e tyre në një poetikë të kujtesës në letërsinë shqipe.

Add Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *